transportszynowy.pl

najobszerniejsze centrum wiedzy o transporcie szynowym po polsku

Praca manewrowa i rozrządowa > Opis i zasady pracy manewrowej

1) Podstawowe informacje:
Według przepisów kolejowych - Instrukcja Ir-1 (R-1) o prowadzeniu ruchu pociągów - manewry to są wszelkie zamierzone ruchy pojazdów kolejowych oraz związane z nimi czynności na torach, z wyjątkiem wjazdu, wyjazdu i przejazdu pociągów.
Praca manewrowa ma na celu między innymi rozrządzanie i zestawianie składów pociągów, dojazd lub odjazd lokomotyw do / od składów pociągów, podstawianie lub odbieranie wagonów z punktów ładunkowych, jak również podstawianie wagonów pasażerskich na tory, przy których znajdują się perony, a po przyjedzie pociągu kończącego bieg odstawianie tego składu na tory postojowe.

Manewry mogą być wykonywane: pojazdami kolejowymi z napędem (lokomotywy), z wykorzystaniem siły ciężkości (górki rozrządowe lub torów pochylniowych), z wykorzystaniem ciągników szynowych i drogowych, siły ludzkiej lub specjalnych urządzeń mechanicznych.

   Akumulatorowy ciągnik szynowy w lokomotywowni


Jeżeli na stacji wykonuje się planowe manewry związane z zastawianiem, rozrządzaniem i przerabianiem składów oraz związaną z tym obsługą bocznic stacyjnych i szlakowych,to stacje takie mają przypisane własne lokomotywy manewrowe.
Lokomotywy manewrowe to takie, które posiadają jedną kabinę, z której może być sterowana jazda w dwóch kierunkach.
Pojazdy te być elektryczne lub spalinowe.

  Lokomotywa manewrowa spalinowa SM42 (Polska)

  Lokomotywa manewrowa elektryczna V46 (Węgry)


Manewrujące pojazdy według przepisów muszą mieć zapalony reflektor dolny znajdujący się po stronie obsadzonego stanowiska maszynisty - sygnał Tb1 - "Oznaczenie przodu i tyłu lokomotywy manewrowej" (Instrukcja Ie-1).
Ułatwia to orientację personelu, z której strony siedzi maszynista, oraz w którą stronę porusza się pojazd.

Według instrukcji o prowadzeniu manewrów Ir-9 (R-34) drużyna manewrowa powinna być rozstawiona zasadniczo po tej stronie manewrującego taboru, po której znajduje się stanowisko maszynisty. Jeżeli skład manewrowy znajduje się na łuku, drużyna manewrowa powinna znajdować się po wewnętrznej stronie łuku. Jeżeli sygnały manewrowe dawane są wyjątkowo po stronie pomocnika maszynisty, to powinien on natychmiast powiadomić maszynistę o podawanych sygnałach.


  Elektrowóz ET22 z zapalonym reflektorem





Animacja - manewrowanie lokomotywy pociągowej na stacji -
zmiana czoła pociągu



 
Film - dojazd lokomotywy EU07 do wagonów





Do początku strony





2) Rodzaje pracy manewrowej (odstawianie / odrzucanie):
Praca manewrowa na stacjach może być prowadzona na dwa sposoby - odstawiania taboru lub odrzucania odsprzęgów.

a) manewry poprzez odstawianie taboru polegają na odstawianiu wagonów na odpowiednie tory poprzez ich odczepianie po zatrzymaniu składu manewrującego na danym torze. W celu odczepienia kolejnej grupy wagonów na innym taborze lokomotywa manewrowa wyciąga skład wagonów na tor wyciągowy, a następnie po ustawieniu nowej drogi przebiegu manewrowego wagony zostają pychane na wybrany tor, gdzie po dojedzie i zatrzymaniu kolejna grupa wagonów jest odpinana.
Ten typ manewrów jest najmniej ekonomiczny, gdyż lokomotywa po każdym odstawieniu grupy wagonów musi wykonywać kurs wsteczny wraz pozostałymi wagonami lub luzem, odpowiadający długości drogi pokonywanej przez wagony.
Poniższa animacja przedstawia manewrowanie poprzez odstawianie taboru:


Animacja - manewrowanie poprzez odstawianie taboru


Powyższy sposób manewrowania stosowany jest głownie na stacjach osobowych i osobowo-towarowych.


 
Film - manewrowanie lokomotywą SM42



    Manewrowy w pierwszym wagonie składu pchanego





b) manewry poprzez odrzucanie są o wiele bardziej ekonomiczne w porównaniu do manewrowania odstawczego, gdyż ograniczona jest długość drogi kursów wstecznych wykonywanych przez lokomotywę manewrową.
Manewry przez odrzucanie polegają na tym, że wagon lub grupa wagonów, które mają być odstawione na dany tor nie są sprzęgnięte z lokomotywą lub pozostałą częścią składu wagonów połączonych z lokomotywą.
Rozpędzenie lokomotywy powoduje nadanie prędkości pchanym przez nią wagonów. W odpowiednim momencie maszynista w lokomotywie załącza hamowanie powodując tym samym odrzucenie wagonów. Wagony nie sprzęgnięte, zwane odprzęgiem, toczą się z rozpędu na odpowiedni tor natomiast pozostałe wagony sprzęgnięte między sobą i z lokomotywą wyhamowują wraz z nią. Po wyhamowaniu lokomotywa zmienia kierunek jazdy cofając się z wagonami do punktu początkowego odrzucania, by po rozprzęgnięciu kolejnej grupy wagonów ponownie je rozpędzić i odrzucić.
Odrzucanie odsprzęgów może być pojedyncze lub seryjne. W pierwszym przypadku po każdym rozpędzeniu odrzucany jest jeden odprzęg. Przy odrzucaniu seryjnym bez cofania odprzęganych jest dwa lub więcej odprzęgów. Pierwsza grupa odrzucanych wagonów (odprzęg) jest odczepiona od pozostałych składu przed ruszeniem lokomotywy analogicznie jak przy odrzuceniu pojedynczym. Lokomotywa manewrowa przyspiesza pchając wagony. W odpowiednim momencie lokomotywa przyhamowuje i pierwszy odprzęg odjeżdża na wyznaczony tor. Następnie w jadącym składzie manewrowym zostaje odczepiony drugi odprzęg. Lokomotywa przyspiesza i po osiągnięciu odpowiedniej prędkości ponownie przyhamowuje i drugi odprzęg zostaje odrzucony.


Animacja - manewrowanie poprzez odrzucanie pojedyncze


 
Film - manewrowanie poprzez odrzucanie pojedyncze





Animacja - manewrowanie poprzez odrzucanie seryjne



Ręczne rozprzęganie pojazdów może odbywać się tylko podczas ich postoju (nie dotyczy dociskania pojazdu trakcyjnego do wagonów, w celu zluzowania sprzęgu.).
Rozprzęganie podczas jazdy jest dopuszczalne tylko przy użyciu specjalnego drążka przy założeniu, że skład porusza się z prędkością nie większą niż 5 km/h oraz nie występuje ryzyko potknięcia się pracownika (przejazdy, rozjazdy itp.).

Odrzucanie seryjne jest najbardziej ekonomiczne spośród wszystkich sposobów pracy manewrowej jednak może być prowadzone tylko w odpowiednich warunkach - musi być zapewniony odpowiednio długi tor na którym lokomotywa manewrowa może się rozpędzać przynajmniej dwa razy bez zatrzymania pomiędzy cyklami odrzucania.


Odrzucanie można prowadzić wtedy, gdy:
1. wszystkie zwrotnice są obsługiwane przez wyznaczonych pracowników,

2. odstępy między odprzęgani umożliwiają bezpieczne nastawianie zwrotnic oraz wykluczają starcie taboru w ukresie,

3. bieg odprzęgów będzie tak regulowany, że dotoczą się one do taboru stojącego na torze z prędkością nie powodującą szkody wskutek silnego dojechania albo zostaną zatrzymane na torze w oznaczonym miejscu.

Praca manewrowa metodą odrzucania dotyczy wagonów osobowych i towarowych przystosowanych do odrzucania, gdyż nie wszystkie wagony mogą być w ten sposób rozrządzane.


Poniżej przedstawiam tabor, którego nie wolno odrzucać, ani staczać i na który nie wolno odrzucać ani staczać innego taboru. Taborem takim na podstawie instrukcji Ir-9 (R34) są:

1. wagony z podróżnymi,

2. wagony salonowe, doświadczalne, laboratoryjne, pomiarowe, wagowe, podstacje elektryczne, inne służące różnym celom np.: gospodarczym, socjalnym itp.

3. nieczynne pojazdy trakcyjne,

4. pojedyncze wagony ciężkie o masie brutto większej niż 120 ton,

5. wagony załadowane przesyłką przekraczającą skrajnię ładunkową lub przesyłką o masie ponad 60 ton w jednej sztuce oraz wagony załadowane kontenerami wielkimi (o długości 6 m i większej),

6. wagony ogrzewcze, wagony z czynnym ogrzewaniem piecowym oraz wagony uszkodzone oznaczone nalepkami oznaczającymi nieprzydatność wagonu do biegu na własnych kołach,

7. pojazdy specjalne np. żurawie kolejowe, maszyny do robót torowych, pługi odśnieżne itp.,

8. wagony bez ław pokrętnych z ładunkiem leżącym na dwu lub więcej wagonach (np.: długie szyny, pręty stalowe i inne długie elastyczne przedmioty),

9. wagony oznaczone nalepką ostrzegawczą nr 8 lub 15 według RID,

10. wagony cysterny oznaczone pasem koloru pomarańczowego,

Jeżeli górka rozrządowa wyposażona jest w urządzenia samoczynnego przestawiania zwrotnic, wagony z rozstawem osi wewnętrznych większym od ustalonego w regulaminie technicznym mogą być staczane pod warunkiem wyłączenia automatycznego przestawiania zwrotnic i przejścia na ręczne sterowanie,


Wagony, które wolno odrzucać i staczać pod warunkiem, że odprzęg będzie hamowany dobrze działającym hamulcem ręcznym wagonowym:

1. wagony z ludźmi nie będącymi podróżnymi, jeżeli zostali oni ostrzeżeni o mającym nastąpić odrzucaniu lub staczaniu wagonu,

2. wagony z przesyłką żywych zwierząt,

3. zespoły wagonów z aparaturą chłodniczą,


Wagony, które wolno odrzucać i staczać pod warunkiem, że odprzęg będzie hamowany dobrze działającym ręcznym hamulcem wagonowym, a jeżeli to jest niemożliwe, dwoma płozami hamulcowymi:

1. próżne wagony osobowe, pocztowe, bagażowe, sypialne i restauracyjne,

2. wagony niekryte załadowane pojazdami, okrąglakami albo innymi staczającymi lub przesuwającymi się przedmiotami,

3. wagony z ławami pokrętnymi, połączone samym ładunkiem lub rozworą, albo wagonem pośrednim,

4. wagony oznaczone nalepką ostrzegawczą nr 13 według RID,

5. wagony zawierające zwłoki.


    Hamulec ręczny w wagonie towarowym

    Hamulec ręczny w wagonie osobowym

    Płoza hamująca na szynie




3) Prędkości manewrowania:
(Instrukcja Ir-9 /R34/)
Manewry najczęściej wykonywane są na torach zajętych przez tabor, w związku z czym należy je realizować z prędkością gwarantującą zachowanie bezpieczeństwa ludzi, pojazdów kolejowych i ładunku.
Prędkość jazd manewrowych nie może przekraczać 25 km/h, z wyjątkiem następujących przypadków:

1. 40 km/h - przy jeździe pojazdu kolejowego z napędem luzem lub składu manewrowego, gdy pojazdy są ciągnięte po torze wolnym, o czym prowadzący pojazdy kolejowy został powiadomiony; nie dotyczy to jazdy po rozjazdach,

2. 20 km/h - przy jeździe przez przejazdy (przejścia) niestrzeżone.

3. 15 km/h - przy jeździe składu manewrowego pojazdami kolejowymi naprzód po torze głównym o spadku ponad 2,5 promila, a pojazd trakcyjny nie mógł być umieszczony od strony spadku, podczas podpychania składu do górki rozrządowej na sygnał na tarczy rozrządowej "Podepchnąć skład do górki",

4. 10 km/h - przy wykonywaniu manewrów z wagonami zajętymi przez podróżnych, z towarem niebezpiecznym, z wyjątkiem oznaczonych nalepkami nr 8, 15 według RID oraz cystern oznaczonych pasem koloru pomarańczowego, dla których obowiązują prędkości mniejsze, z przekroczoną skrajnią lub wyjątkowo ciężkimi o masie powyżej 60 ton w jednej sztuce po uprzednim zawiadomieniu maszynisty przez kierownika manewrów.
Prędkość ta nie dotyczy wagonów zajętych przez podróżnych, jeżeli przetaczanie odbywa się po zabezpieczonej drodze przebiegu,

5. 5,4 km/h - przy dojeżdżaniu odprzęgów staczanych z górki rozrządowej do stojącego taboru na zautomatyzowanych stacjach rozrządowych,

6. 5 km/h - jeżeli regulamin techniczny nie postanawia dalszego zmniejszenia prędkości:
- przy spychaniu wagonów z górki rozrządowej na sygnał na tarczy rozrządowej "Pchać z umiarkowaną prędkością",
- przy rozprzęganiu wagonów drążkiem (widłami),
- przy przetaczaniu wagonów załadowanych towarem niebezpiecznym oznaczonym nalepką ostrzegawczą nr 8 lub nr 15 według RID oraz cystern oznaczonych pasem koloru pomarańczowego,
- przy jeździe składu manewrowego pojazdami kolejowymi naprzód poprzedzanego przez pracownika, gdy nie może on zająć miejsca na pierwszym pchanym pojeździe kolejowym,
- przy przetaczaniu pojazdów kolejowych silnikowym pojazdem drogowym,

7. 3,6 km/h - przy dojeżdżaniu odprzęgów staczanych z górki rozrządowej do stojącego taboru,

8. 3 km/h:
- na sygnał na tarczy rozrządowej "Pchać powoli",
- przy dojeżdżaniu lokomotywy lub pchanego składu manewrowego do stojącego taboru,
- przy przetaczaniu taboru za pomocą urządzeń mechanicznych.


    Tabliczka z informacją o obowiązującej prędkości