Opis wybranych układów i zespołów w tramwajach > Urządzenia kontroli czujności prowadzących

Tramwaje według obowiązujących w Polsce przepisów (zobacz - tutaj) muszą być wyposażone w urządzenia do kontrolowania czujności prowadzącego określone jako urządzenie zatrzymujące tramwaj (czuwak).
Przepisy nie określają jednoznacznie zasad działania urządzeń kontroli czujności. Celem tych urządzeń jest automatyczne wdrażanie hamowania przy utracie świadomości przez osobę prowadzącą. Stosuje się w nich tzw. czuwaki pasywne, czyli urządzenia kontrolujące czujność w sposób ciągły.

W związku z powyższym istnieją różne rozwiązania w tym zakresie.

Kontrola czujności odbywa się przez nacisk dłoni na rękojeść nastawnika jazdy, czyli dźwigni, którą sterujemy rozruchem i hamowaniem lub przez nacisk przycisk nożny. Brak nacisku powoduje automatyczne wdrożenie hamowania. W przypadku utraty świadomości człowiekowi wiotczeją mięśnie ciała przez co nacisk dłoni/stopy zanika i układ sterujący wdraża hamowanie. W związku z brakiem jednoznacznych wymagań co do działania i konfiguracji układów czuwaka pasywnego w tramwajach poniżej przykładowe i najczęściej spotykane rozwiązania.

1) czuwak tylko w nastawniku jazdy

 
Czuwak w rękojeści nastawnika jazdy

2) czuwak w nastawniku jazdy i przycisku nożnym - jeden z przycisków musi być wciśnięty

   
Czuwak w rękojeści nastawnika jazdy i jako przycisk nożny

3) czuwak tylko w przycisku nożnym

   
Przycisk nożny czuwaka (obok hamulec i rozruch)

W zależności od typu pojazdu i jego producenta, hamowanie może być załączane natychmiastowo po wykryciu przez pojazd braku nacisku lub najpierw uruchamiany jest dźwiękowy sygnał ostrzegawczy, a przy braku reakcji wdrażane jest hamowanie. W niektórych pojazdach nacisk musi być też przykładowo okresowo zwalniany, tak by zawsze generowany był w sposób świadomy. Czyli np. przed każdym ruszeniem, trzeba zdjąć dłoń z nastawnika i ponownie wygenerować nacisk, tak by układ sterowania zarejestrował, że nacisk został świadomie wygenerowany, a nie np. przez stałe zaklejenie taśmą klejącą rękojeści w pozycji dolnej.

Poniższy film przedstawia wdrożenie hamowania po dezaktywacji czuwaka (brak nacisku - sygnał ostrzegawczy - hamowanie).

   
Aktywacja i dezaktywacja czuwaka pasywnego


Poniżej przykład nastawnika jazdy, w którym zamiast nacisku wymagane jest utrzymanie rękojeści w pozycji poprzecznej

 
Obrotowa rękojeść z funkcją czuwaka